Mersin İş Hukuku Avukatı olarak, işçi ve işveren tarafında toplu iş sözleşmesi, sendikal haklar ve toplu iş uyuşmazlıklarına ilişkin dosyalarda vekillik görevi yürütüyoruz. Bu sayfa; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu kapsamında yetki tespitinin nasıl yapıldığını, toplu görüşme ve uyuşmazlık aşamalarını, resmî arabuluculuğun hukuk uyuşmazlıklarındaki arabuluculuktan farkını, grevi, sözleşmeden yararlanmayı, dayanışma aidatını ve sendikal tazminatı bilgilendirici biçimde anlatır.
Toplu İş Sözleşmesi Nedir?
Toplu iş sözleşmesi (TİS), işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan; iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içeren yazılı sözleşmedir. 6356 sayılı Kanun’un 33. maddesi, sözleşmenin tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, uygulanmasını ve denetimini, uyuşmazlıkların çözüm yollarını da düzenleyebileceğini belirtir.
Toplu iş sözleşmesi Anayasa’ya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz. Sözleşme yazılı yapılır ve en az bir, en çok üç yıl süreli olabilir (md. 35). Süre imzadan sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez. Kanun’un 36. maddesine göre iş sözleşmesinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini sözleşme hükümleri alır; toplu sözleşmedeki hükümler iş sözleşmesine aykırıysa işçi yararına olan geçerlidir. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak sürer.
Sendika Üyeliği ve Sendikal Haklar
Kanun’un 17. maddesine göre on beş yaşını dolduran işçiler işçi sendikalarına üye olabilir. Sendikaya üye olmak serbesttir; hiç kimse üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz. İşçi, aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olamaz. Üyelik, e-Devlet kapısı üzerinden yapılan başvuru ve sendikanın yetkili organının kabulüyle kazanılır; başvuru otuz gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır. Haklı bir neden gösterilmeden başvurusu kabul edilmeyen kişi, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde dava açabilir.
Üyelikten çekilme de e-Devlet kapısı üzerinden yapılır ve sendikaya bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanır (md. 19). Üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının işverene yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek sendikaya ödenir. Aidatı kesmeyen veya kesip bir ay içinde sendikaya yatırmayan işveren, kanundaki faizle birlikte ödemekle yükümlüdür (md. 18).
İşyeri Sendika Temsilcisi ve Yöneticilerin Güvencesi
Toplu iş sözleşmesi yapmak üzere yetkisi kesinleşen sendika, işyerindeki işçi sayısına göre belirli sayıda işyeri sendika temsilcisini üyeleri arasından atayarak on beş gün içinde kimliklerini işverene bildirir (md. 27).
Kanun’un 24. maddesi temsilcileri korur. İşveren, işyeri sendika temsilcilerinin iş sözleşmelerini haklı bir neden olmadıkça ve nedenini yazılı, açık ve kesin biçimde belirtmedikçe feshedemez. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde temsilci veya üyesi bulunduğu sendika dava açabilir. Temsilcinin yazılı rızası olmadan işyeri değiştirilemez. Sendika yöneticisi olduğu için işyerinden ayrılan işçinin iş sözleşmesi ise askıda kalır ve yönetici, 23. maddede belirtilen koşullarla kıdem tazminatına hak kazanabilir.
Sendikal Tazminat
Sendika özgürlüğünün güvencesi 25. maddede düzenlenmiştir. İşçilerin işe alınmaları belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri şartına bağlı tutulamaz. İşveren, sendika üyesi olan ve olmayan işçiler arasında çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından ayrım yapamaz. İşçiler sendikaya üye olmaları, iş saatleri dışında ya da işverenin izniyle iş saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmaları nedeniyle işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.
Bu kurallara aykırı davranılması hâlinde işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. Sendikal nedenle fesih hâlinde işçi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 20 ve 21. maddelerine göre dava açma hakkına sahiptir; işe başlatılmasa dahi sendikal tazminata karar verilir. İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiği iddiasıyla açılan davada feshin nedenini ispat yükümlülüğü işverene aittir. Fesih dışındaki ayrımcılıkta ise işçi, ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda ispat yükü işverene geçer.
Toplu İş Sözleşmesi Düzeyleri: İşyeri, İşletme ve Grup
Kanun’un 34. maddesine göre bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. Aynı gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurumuna ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir. Grup toplu iş sözleşmesi ise tarafların anlaşması üzerine bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverene ait aynı işkolundaki işyerlerini ve işletmeleri kapsamak üzere yapılır.
İşletme toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerlerinin aranılan niteliğe sahip olup olmadığına ilişkin uyuşmazlık, işletme merkezinin bulunduğu yerdeki mahkemede on beş gün içinde karara bağlanır. Bu ayrım, aranacak yetki oranını doğrudan etkiler.
Yetki Şartları
Kanun’un 41. maddesi, toplu iş sözleşmesi yapma yetkisinin şartlarını belirler. Önce işçi sendikasının, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi bulunması gerekir. Ardından sendika, toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi olması hâlinde o işyeri veya işletme için yetkili sayılır.
İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir. İşkolundaki işçi sayısı ve sendikaların üye sayıları, Bakanlıkça her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımlanan istatistiklere göre belirlenir. Yetki hesabında Bakanlık, kendisine gönderilen üyelik ve üyelikten çekilme bildirimleri ile Sosyal Güvenlik Kurumu’na yapılan işçi bildirimlerini esas alır; sigortalılığın başlangıcı veya sona ermesine ilişkin bildirimlerden yasal süresinde yapılmayanlar dikkate alınmaz (md. 42).
Yetki Tespiti, İtiraz ve Yetki Belgesi
Toplu iş sözleşmesi yapmak isteyen işçi sendikası Bakanlığa başvurarak yetkili olduğunun tespitini ister; işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de yetkili işçi sendikasının tespitini isteyebilir. Bakanlık, sendikanın yetkili olduğunu tespit ederse başvuruyu ve işçi ile üye sayılarını altı iş günü içinde ilgililere bildirir. Yetki şartları taşınmıyorsa bu bilgi yalnızca başvuru yapan tarafa verilir.
Tespit yazısını alanlar, yazının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde nedenlerini göstererek mahkemeye itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde somut delil bulunmazsa itiraz incelenmeksizin reddedilir (md. 43). İtiraz yoksa süre bitiminden sonraki altı iş günü içinde, itiraz reddedilmişse karar kesinleştikten sonra aynı süre içinde Bakanlıkça yetki belgesi verilir (md. 44). Yetki belgesi bulunmadan yapılan sözleşmenin hükümsüzlüğü, Bakanlıkça durumun tespitinden itibaren kırk beş gün içinde dava yoluyla ileri sürülebilir (md. 45).
Toplu Görüşmeye Çağrı ve Görüşme Süreci
Taraflardan biri, yetki belgesinin alındığı tarihten itibaren on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır; bu süre içinde çağrı yapılmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz (md. 46). Çağrıyı yapan taraf, görüşmede ileri süreceği tekliflerin bütününü çağrı süresi içinde karşı tarafa vermek zorundadır. Çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde taraflar toplu görüşmenin yer, gün ve saatini belirler. İşçi sendikası, çağrı tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılacak ilk toplantıya gelmez veya görüşmeye başlamazsa yetkisi düşer. Toplu görüşme süresi ilk toplantıdan itibaren altmış gündür (md. 47).
Anlaşma sağlanırsa dört nüsha olarak düzenlenen sözleşme taraf temsilcilerince imzalanır ve iki nüshası altı iş günü içinde çağrıyı yapan tarafça görevli makama verilir (md. 48). Görevli makam, işyeri sözleşmesi için işyerinin, işletme sözleşmesi için işletme merkezinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüdür.
Uyuşmazlık ve Resmî Arabuluculuk
Toplu görüşmede anlaşma sağlanamazsa taraflardan biri uyuşmazlığı altı iş günü içinde görevli makama bildirir; aksi takdirde işçi sendikasının yetkisi düşer (md. 49). Görevli makam altı iş günü içinde resmî listeden bir arabulucu görevlendirir; taraflar bir isim üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir. Arabulucunun görevi bildirimden itibaren on beş gün sürer ve tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir (md. 50).
Arabulucu anlaşmayı sağlarsa sözleşme imzalanır. Sağlayamazsa üç iş günü içinde uyuşmazlığı belirleyen bir tutanak düzenler ve önerilerini ekleyerek görevli makama verir. Bu tutanağın tebliğinden itibaren altmış gün içinde grev kararı alınabilir. Taraflar, her safhada anlaşarak özel hakeme de başvurabilir (md. 52).
Resmî Arabuluculuk ile Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Arasındaki Fark
6356 sayılı Kanun’daki arabuluculuk, toplu görüşmede çıkan menfaat uyuşmazlığının, yani yeni sözleşmenin içeriği konusundaki anlaşmazlığın çözümüne ilişkin, kanundan doğan bir aşamadır. Arabulucuyu görevli makam resmî listeden görevlendirir, süresi kanunda belirlidir ve arabulucunun ücreti görevli makamca yönetmelikteki sınırlar içinde belirlenir.
Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na dayanan arabuluculuk (HUAK) ise kişiler arasında doğmuş bir hak veya alacak uyuşmazlığının uzlaşmayla çözümünü amaçlar ve Adalet Bakanlığı arabulucular sicilindeki arabulucularla yürütülür. İşçi alacakları ve işe iade gibi bireysel iş uyuşmazlıklarında, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca dava açmadan önce bu arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır. Kısacası resmî arabuluculuk toplu sözleşmenin yapılması içindir, HUAK arabuluculuğu ise doğmuş bir hukuk uyuşmazlığı içindir ve iki yol birbirinin yerine geçmez.
Grev ve Lokavt
Kanun’un 58. maddesi grevi, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakması olarak tanımlar. Toplu iş sözleşmesi yapılması sırasında çıkan uyuşmazlıkta, kanuna uygun yapılan greve kanuni grev denir; şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır. Grev kararı, arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve altı iş günü önce karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulur (md. 60). Bu süre içinde karar alınmaz ya da tarih bildirilmezse toplu sözleşme yapma yetkisi düşer.
Grev kararının ilanından sonra işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri başvurursa grev oylaması yapılır; katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasına karar verirse grev uygulanamaz (md. 61). Bazı işlerde grev ve lokavt yasaktır (md. 62) ve Cumhurbaşkanı kanuni grevi altmış gün erteleyebilir (md. 63). Kanuni grev süresince iş sözleşmeleri askıda kalır (md. 67); kanuni greve katılmak nedeniyle iş sözleşmesi feshedilemez (md. 66). Kanun dışı grevin sonuçları 70. maddede ayrıca düzenlenmiştir.
Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma ve Dayanışma Aidatı
Kanun’un 39. maddesine göre toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. İmza tarihinde taraf sendikaya üye olanlar yürürlük tarihinden, sonradan üye olanlar ise üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Sözleşmenin imzası sırasında sendikaya üye olmayanlar, sonradan işe girip üye olmayanlar ile ayrılanlar ya da çıkarılanlar ise dayanışma aidatı ödemek suretiyle sözleşmeden yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden geçerlidir.
Dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir. İşveren vekilleri ile toplu görüşmelerde işvereni temsilen katılanlar sözleşmeden yararlanamaz. Maddenin bir cümlesi Anayasa Mahkemesi’nin 2020 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.
İşveren Tarafında Süreç
İşveren bakımından süreç, yetki tespit yazısının tebliğiyle başlar. Yetki şartlarının eksik olduğunu gösteren somut deliller, altı iş günlük itiraz süresi içinde sunulmalıdır. Çağrı geldiğinde teklifler hazırlanır, görüşmeye katılacak temsilciler belirlenir ve altmış günlük süre izlenir.
Grev kararı alınmışsa işveren, kararın kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve altı iş günü önceden bildirerek uygulayabilir (md. 60). Grev ve lokavtta işyerinde çalışmaya devam edecek işçilerin niteliği ve sayısı, işveren tarafından toplu görüşmenin başlamasından itibaren altı iş günü içinde işyerinde yazılı olarak ilan edilir ve ilanın bir örneği taraf sendikaya tebliğ edilir (md. 65). İşveren, imzalanan sözleşmeyi işçilerin görebileceği yerlere asmakla da yükümlüdür (md. 48).
Mersin’de Toplu İş ve Sendikal Uyuşmazlıklar Nerede Görülür?
Kanun’un 79. maddesine göre bu Kanun’un uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar iş davalarına bakmakla görevli ve yetkili mahkemelerde, yani iş mahkemelerinde görülür. Ancak yetki, toplu görüşme, uyuşmazlık, arabuluculuk, Yüksek Hakem Kurulu, grev ve lokavt aşamalarını düzenleyen yedinci ila on birinci bölümlerin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar için görevli makamın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Mersin’de bu uyuşmazlıklar Mersin iş mahkemelerinde görülür; Akdeniz, Yenişehir, Toroslar, Mezitli ve Tarsus’ta çalışan işçi ve işverenler, sendikal tazminat gibi bireysel davalarda genel yetki kurallarına göre bu mahkemelere başvurur.
Yetki tespit ve görevli makam işlemleri ise işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğünde yürür. İşkolundaki işçi sayılarını gösteren istatistiklere itiraz Ankara İş Mahkemesi’ne yapılır (md. 41).
Sıkça Sorulan Sorular
Sendikaya üye olduğum için işten çıkarıldım, ne yapabilirim?
Sendikal nedenle fesih iddiasında 4857 sayılı Kanun’un 20 ve 21. maddelerine göre dava açılabilir ve 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesi uyarınca ayrıca sendikal tazminat istenebilir. Tazminat, işçinin bir yıllık ücret tutarından az olamaz. Fesih iddiasında nedeni ispat yükü işverene aittir.
Toplu iş sözleşmesi yapmak için sendikanın kaç üyesi olmalıdır?
Sendikanın kurulu bulunduğu işkolundaki işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması gerekir. Ayrıca sözleşme kapsamındaki işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının üye olması aranır. Oranlar Bakanlığın yayımladığı istatistiklere göre hesaplanır.
Sendikaya üye değilim, toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir miyim?
Evet, ancak sözleşmenin tarafı olan işçi sendikasına dayanışma aidatı ödemeniz gerekir. Bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden başlar. Aidatın miktarı, sendika üyelik aidatından fazla olamaz.
Toplu görüşmede anlaşılamazsa hemen grev yapılabilir mi?
Hayır. Önce uyuşmazlık altı iş günü içinde görevli makama bildirilir, resmî arabulucu görevlendirilir ve arabuluculuk süreci tamamlanır. Grev kararı ancak arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilen tarihte uygulanır. Bu şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.
Resmî arabulucu ile işe iade arabulucusu aynı kişi midir?
Hayır. Toplu iş uyuşmazlığında arabulucuyu görevli makam resmî listeden görevlendirir. Bireysel iş uyuşmazlıklarındaki arabuluculuk ise ayrı bir kanuna dayanır ve Adalet Bakanlığı arabulucular sicilindeki kişilerle yürütülür. İkisi farklı hukuki aşamalardır.
Görüşme Talebi
İşçi veya işveren olarak sendikal bir uyuşmazlıkla karşı karşıyaysanız, dosyanızın hangi aşamada olduğunu konuşmak için iletişim sayfasından randevu talep edebilirsiniz. Görüşmeye; iş sözleşmeniz, varsa yürürlükteki toplu iş sözleşmesi, sendika üyelik belgesi, fesih bildirimi, yetki tespit yazısı veya arabulucu tutanağı gibi belgelerle gelmeniz değerlendirmeyi hızlandırır. Süreler çok kısa olduğundan tebliğ tarihlerini gösteren evrakı mutlaka yanınızda getirin.